Kowal kuje, szewc szyje, a kołodziej robi koła – wiele dawnych nazw zawodów to małe opowieści o tym, co rzemieślnik faktycznie robił. Zebraliśmy 10 ciekawostek o słowach, które znamy z nazwisk i przysłów, choć dziś rzadko spotykamy ich właścicieli przy pracy.
Nazwy od czynności: kowal, szewc, krawiec
Najprostszy mechanizm: nazwa zawodu pochodzi od czasownika opisującego główną czynność.
- Kowal. Nazwa wywodzi się od czasownika kować i ma odpowiedniki w wielu językach słowiańskich. Dawny kowal był kimś więcej niż twórcą podków: wykonywał narzędzia, okucia, gwoździe czy elementy broni. Stąd tyle powiedzeń, jak „kuć żelazo, póki gorące” albo „być kowalem własnego losu”.
- Szewc. Słowo łączy się z czasownikiem szyć. To przypomnienie, że buty przez wieki szyto ręcznie z kawałków skóry. Do dziś funkcjonuje wyrażenie „szewska pasja”, choć jego pochodzenia wyjaśnia się na kilka sposobów i nie ma co traktować żadnego jako pewnika.
- Krawiec. Nazwa jest spokrewniona ze starym czasownikiem krawać, czyli kroić. Dobrze to oddaje sedno pracy: zanim cokolwiek zostanie zszyte, trzeba materiał precyzyjnie wykroić.
Nazwy od wytwarzanego przedmiotu
Drugi sposób to nazwanie rzemieślnika od tego, co wychodzi spod jego rąk.
- Kołodziej. Pierwszy człon to oczywiście koło. Kołodziej robił koła, ale też całe wozy i inne drewniane pojazdy. Końcówka -dziej ma to samo pochodzenie co w słowach związanych z czynnością, np. dziać. Można więc rozumieć nazwę jako „ten, który robi koła”.
- Bednarz. Wiąże się ze starym słowem oznaczającym drewniane naczynie, beczkę lub kadź. Bednarz wyrabiał klepki, obręcze i dna, z których składał beczki, wiadra i cebrzyki. Dziś nazwę częściej spotkamy w nazwiskach niż w ofertach pracy.
- Garncarz. Tu wszystko jest jasne: garncarz robi garnki, czyli naczynia z wypalanej gliny. Warto pamiętać, że garnek w dawnej kuchni był podstawowym sprzętem, więc zawód był po prostu potrzebny w każdej wsi i mieście.
- Powroźnik. Od słowa powróz, czyli gruby sznur. Powroźnik skręcał liny i sznury, które przydawały się w gospodarstwie, przy żegludze i w transporcie.
Słowa z dalekiej drogi i subtelne różnice
Nie każda nazwa jest rodzimego pochodzenia, a niektóre bywają mylone.
- Rymarz. Słowo przyszło z języka niemieckiego, od wyrazu oznaczającego rzemień. Rymarz wyrabiał uprzęże, siodła i inne wyroby ze skóry związane z końmi i zaprzęgiem. Nie należy go mylić z szewcem, bo pracował z innym rodzajem wyrobów.
- Płatnerz. To również zapożyczenie z niemieckiego, powiązane z wyrazem oznaczającym płytę, blachę. Płatnerz wytwarzał zbroje płytowe, czyli ochronne elementy z metalu. Kowal i płatnerz pracowali z żelazem, ale specjalizacja była inna.
- Cieśla kontra stolarz. Na pozór ten sam materiał, czyli drewno, ale inna skala i inne zadania. Nazwa cieśla łączy się z ciosaniem drewna, bo dawniej belki obrabiano toporem i ciosłem. Cieśla zajmował się konstrukcjami: więźbą dachową, szkieletem budynku, mostami. Stolarz wziął nazwę od stołu i kojarzy się z meblami, drzwiami, oknami i precyzyjniejszą robotą.
Ślady w nazwiskach i języku
Dawne zawody przetrwały najlepiej w nazwiskach. Kowalski, Kowal, Kołodziej, Bednarek, Szewczyk, Krawczyk, Garncarz, Cieślak – wszystkie bardzo wyraźnie odsyłają do przodków związanych z rzemiosłem. Nazwisko Kowalski należy do najczęściej spotykanych w Polsce, a jeśli ciekawią Cię konkretne liczby, najlepiej sprawdzić aktualne zestawienia publikowane przez urzędy statystyczne.
Warto też zauważyć, jak działają końcówki:
- -arz (garncarz, bednarz, rymarz) – zwykle wskazuje wykonawcę zawodu związanego z jakimś przedmiotem lub materiałem,
- -ak, -ek, -czyk (Cieślak, Bednarek, Szewczyk) – w nazwiskach często oznaczają potomka lub ucznia rzemieślnika,
- -ski (Kowalski) – tworzy nazwisko przymiotnikowe, które dawniej mogło mówić o pochodzeniu lub związku z danym zajęciem.
Jeśli chcesz sprawdzić pochodzenie konkretnego słowa lub swojego nazwiska, zajrzyj do słownika etymologicznego języka polskiego albo słownika nazwisk. Dostępne są zarówno w bibliotekach, jak i w wersjach internetowych. Pamiętaj, że etymologie bywają sporne, więc dobre źródła często podają kilka hipotez.
Następnym razem, gdy usłyszysz „kołodziej” czy „bednarz”, będziesz wiedzieć, że to nie tylko brzmiące staroświecko słowo, ale zapis tego, jak ludzie dawniej myśleli o pracy: nazywali ją tak, jak wyglądała w praktyce.